Steenmeel of kalk in het bos? De verschillen op een rij
Kalk werkt snel, steenmeel langzaam en lang. Een vergelijking met tabel, op basis van onderzoek van de KU Leuven.
· 5 minuten lezen
Pjotter Lava-Meel
In het kort
- Kalk verhoogt de pH snel, met bijwerkingen in de humuslaag en de kruidlaag.
- Steenmeel neutraliseert minder zuur dan kalk (ongeveer 10 tot 50 procent), maar werkt tientallen jaren door.
- Laat eerst een bodem- en bladanalyse doen en kies dan.
Een verzuurde bosbodem kun je op twee manieren bufferen: met kalk of met steenmeel. Beide gaan verzuring tegen, alleen werken ze heel verschillend. Onderzoekers van de KU Leuven zetten de verschillen in 2026 op een rij in het vakblad AFZ-Der Wald (nummer 2/2026). In dit artikel lees je die vergelijking in het kort, met een tabel.
Waarom je een verzuurd bos wilt bufferen
Door tientallen jaren uitstoot van stikstof en zwavel zijn veel bosbodems sterk verzuurd, vooral op zandgrond. Veel bodems zitten onder pH 4,2. Dan komt aluminium vrij, en dat is giftig voor planten en bodemleven. De onderzoekers zien daardoor minder vitale bomen, minder fijne wortels en verdwijnende regenwormen. Bij zangvogels worden de eierschalen dunner, door een tekort aan calcium.
Kalk: snel, met bijwerkingen
Kalken gebeurt meestal met dolomiet. De pH gaat daarmee snel omhoog. Dat is het voordeel van kalk. Het onderzoek noemt ook bijwerkingen:
- koolstof verdwijnt uit de humuslaag;
- de kruid- en moslaag raakt verstoord;
- stikstof in de bodem wordt sneller omgezet (snellere nitrificatie);
- soms komt er meer braam.
Steenmeel: langzaam en lang
Steenmeel is fijngemalen vulkanisch gesteente, zoals basalt, fonoliet of foidiet. Het neutraliseert ongeveer 10 tot 50 procent van wat kalk neutraliseert. De pH stijgt dus minder en trager. In de proeven steeg de pH in de bovenste 10 cm met ongeveer 0,2 eenheid bij 10 ton per hectare, met het hoogste punt na zo'n 20 jaar.
Daar staat tegenover dat het effect heel lang aanhoudt. De pH en de basenverzadiging waren 40 tot 150 jaar na toediening nog verhoogd. Steenmeel geeft over tientallen jaren calcium, magnesium en kalium af, plus fosfor, silicium en sporenelementen. In de proeven kwamen er meer regenwormen, fijne wortels en schimmels die strooisel afbreken. Eiken en grove dennen op arme zandgrond in Nederland en Polen groeiden 1,3 tot 2 keer zo hard.
De verschillen in een tabel
| Kalk (dolomiet) | Steenmeel (vulkanisch gesteente) | |
|---|---|---|
| Tempo | Snel: de pH gaat vlot omhoog | Langzaam: hoogste punt na ongeveer 20 jaar |
| Zuur neutraliseren | Sterk | Ongeveer 10 tot 50 procent van wat kalk doet |
| Hoe lang het werkt | Niet genoemd | pH nog verhoogd na 40 tot 150 jaar |
| Humuslaag | Koolstofverlies | Geen bijwerking genoemd |
| Kruid- en moslaag | Verstoring | Weinig verandering, op termijn soorten erbij |
| Stikstof | Snellere nitrificatie | Geen bijwerking genoemd |
| Braam | Soms meer braam | Geen bijwerking genoemd |
| Bodemleven en wortels | Niet genoemd | Meer regenwormen, fijne wortels en schimmels |
| Boomgroei | Niet genoemd | Eik en grove den 1,3 tot 2 keer zo hard |
"Niet genoemd" betekent dat de bron er niets over zegt. Dat is iets anders dan "geen effect".
Welke past bij jouw bos?
Welke keuze past, hangt af van wat je wilt bereiken:
- Wil je de pH snel omhoog? Dan werkt kalk sneller. Houd wel rekening met de bijwerkingen hierboven.
- Wil je de bodem langzaam en tientallen jaren lang aanvullen? Dan past steenmeel beter bij dat doel.
- In Nederland wordt steenmeel inmiddels op duizenden hectares bos toegepast, als "no-regret"-maatregel: een ingreep waar je later geen spijt van krijgt.
De onderzoekers geven één duidelijk advies. Laat eerst een bodemanalyse en een bladanalyse doen. Kijk welk voedingselement ontbreekt. Kies daarna welk steenmeel en hoeveel. Ze gebruiken daarvoor een beslisboom. Steenmeel lost dus niet elk probleem op; het moet passen bij wat jouw bos mist.
Diabas lavameel in het bos
In dit onderzoek zijn basalt en ander vulkanisch steenmeel getest, geen diabas. Diabas heeft wel dezelfde chemische samenstelling als basalt. Een typische analyse van ons lavameel (gemiddelde van analyses) geeft telkens meer dan: 40% siliciumdioxide, 12% aluminiumoxide, 8% calciumoxide, 5% ijzeroxide, 3,5% magnesiumoxide, 3% natriumoxide, 0,4% fosforpentoxide en 0,2% kaliumoxide, plus sporenelementen.
In de proeven ging het om 5 tot 10 ton per hectare. De productinformatie van ons lavameel noemt voor bosgrond 2.000 kg per hectare per jaar als richtwaarde. Per kilo is los gestort lavameel per volle trailer van 25 ton het voordeligst: € 135,52 per ton, franco in Nederland. Vanaf 15 ton is een trailer ook in totaal goedkoper dan bigbags. Een bigbag van 1000 kg kost € 271,79. Strooi op een rustige dag zonder harde wind en liefst vlak voor regen, zodat het meel de grond in spoelt. Strooi niet op bevroren, besneeuwde of drassige grond.
Meer over steenmeel in het bos lees je op bossen. Verpakkingen en prijzen vind je bij lavameel, en meer achtergrond in de kennisbank.